Wijsheid en inzicht: hoe de Boeddha ons leert zorgen voor het Innerlijke Kind.

door | boeddhisme, Herstel van verslaving

Over de ware betekenis van Paññā (Wijsheid), Samma Ditthi (Zuiver Inzicht) en het Innerlijke Kind

– Much of our spiritual life is learning self-acceptance. Maybe all of it (Jack Kornfield, A Path with Heart)

Bij Recovery Dharma begrijpen we verslaving als een allesoverheersende drang die leidt tot dwangmatig middelengebruik of destructief gedrag. De Boeddha gebruikte hiervoor het woord tanhā: de dorst, het menselijk verlangen dat zichzelf omvormt tot een destructieve begeerte. Zo zien we dat de potentie voor verslaving diep verweven is met de menselijke geest. Tegelijk vinden we die gedachte vaak helemaal niet zo prettig. We wijzen verslaving liever af als iets wat buiten ons staat en dat we uit kunnen bannen. 

Maar daarmee missen we inzicht in onszelf. We blijven streven naar perfectie, naar iets wat buiten ons ligt. En we vergeten of negeren de werkelijkheid van ons hart, waar we eigenlijk hele gewone, en daarmee ook door en door imperfecte wezens zijn, rommelig en vol verlangens, oordelen en onmacht. Misschien gaat de ware wijsheid er daarbij juist om dat we die rommeligheid van ons eigen hart leren zien en onze innerlijke imperfectie leren te omarmen. Niet om onszelf te veranderen. Maar om onszelf te leren aanvaarden, precies zoals we zijn. Niet om het innerlijke aapje in onze geest te straffen, omdat het van afleiding naar afleiding springt. Maar om het terug te roepen, terug naar huis, naar ons hart.

Twee vrouwen, een oudere en een jongere, zitten tegenover elkaar. Het lijken moeder en dochter, waarbij de moeder zacht een hand op de borst van de dochter legt, met op de achtergrond een ondergaande zon en op de voorgrond, rechtsonder, het logo van Recovery Dharma Nijmegen, voor een blog over karma, wijsheid, inzicht en herstel van verslaving.

Wijsheid, verslaving en het Innerlijke Kind

Door onze beoefening kunnen we leren te erkennen dat we als mens geneigd zijn pijn te vermijden en genot na te streven. Dat is de aard van onze menselijke geest. Onze ontwikkeling, onze hechting, eventuele trauma’s en onze omgeving spelen daarin allemaal een rol. Zo ontstaat een groter verhaal dan het vaak heersende en veroordelende verhaal over het ‘ego’ en ‘de verslaafde’.

Dit grotere verhaal is het verhaal van een kind dat door middel van vechten, vermijden, vluchten, negeren en dempen allerlei manieren leerde om pijn, stress en ongemak te vermijden. Vaak was dat gedrag een oplossing voor een dringende behoefte aan innerlijke veiligheid. En de manier werkte, al was het altijd maar tijdelijk. En dan kwam de onveiligheid in en om ons heen weer terug.

Zo komt verslaving in een ander licht te staan. Onze verslaving ontstond misschien juist vanuit een innerlijk kind dat bang, alleen, eenzaam en soms getraumatiseerd was. Natuurlijk hoeft trauma of hechting niet áltijd een rol te spelen, maar bovenal was het kind in ons hoe dan ook wel onervaren en onwetend. Het bezat geen vaardigheid in de omgang met het leven. En het had deze vaardigheid bovendien vaak ook helemaal niet geleerd van veilige anderen. Dus, vanuit zijn kinderlijke wijsheid, zocht dit kind in ons hart naar verlichting van pijn en lijden, eenzaamheid en verveling. En het ontdekte gedrag dat stress verminderde en snel genot opleverde.

Hier zijn verslaving en het Innerlijke Kind ten diepste verbonden. Verslaving kunnen we zien als een innerlijke, metaforische verschijningsvorm van dat kind: onze onbewuste impulsen, stuurloze emoties en verlangens waarmee we hebben geleerd te vluchten voor, te vechten tegen of te ontsnappen aan onze innerlijke pijn. Dus kunnen we het Innerlijke Kind blijven afwijzen en proberen uit te bannen. Of we kunnen kiezen voor heelheid: het kind in ons leren herkennen en begeleiden naar volwassenheid. We nemen dan de rol aan van een vaardige Innerlijke Ouder, die richting geeft, begrijpt en ruimte biedt voor gezonde ontwikkeling.

Karma leren kennen als actiegevolg

De boeddhistische beoefening is bijzonder geschikt om ons te helpen bij de ontwikkeling van een gezonde Innerlijke Ouder. Het helpt vooral om wijsheid te ontwikkelen: paññā. Naast inzicht in lijden (dukkha), vergankelijkheid (anicca) en het Niet-Zelf (anatta), vraagt deze wijsheid ons daarbij om werkelijk te leren kennen wat karma is. Inzicht ontwikkelen in karma is een belangrijk onderdeel van het proces van volwassenheid in ons herstel. Vanuit inzicht in karma kunnen we leren meer vaardige keuzes te maken. Vaardig, dat wil hier zeggen: keuzes die leiden tot minder schadelijke gevolgen, of in ieder geval tot gevolgen die sneller uit kunnen doven of kunnen ‘onthechten’ (viraga).

Daarbij is vooral één ding van belang: karma betekent niet dat iemand krijgt wat die verdient. Het is geen straf of een kosmisch systeem van beloning en vergelding. Het woord betekent oorspronkelijk eenvoudigweg handeling of actie. In de context van wijsheid gaat het om het diepere inzicht van karma: handelen heeft gevolgen.

Dat klinkt vanzelfsprekend. Maar weten we dat ook werkelijk, in ons hart? Bij verslaving kunnen we de gevolgen kennen en er toch blind voor blijven. We dempen de gevolgen, voelen ze niet of geloven niet dat ze ons echt, werkelijk zullen raken. Ons verlangen kan het inzicht in de gevolgen van ons handelen als het ware laten verdwijnen in de mist van ons verlangen en onze begeerte. Maar het kan ook dat we bijvoorbeeld vergeten wat er vóór het verlangen lag: het eenzame en verlaten kind. 

Het is niet alleen de consequentie die we vaak negeren. Het is ook het inzicht dat er, voor het handelen zelf, al talloze handelingen voorafgingen. Karma is zowel actiegevolg als gevolgactie: iedere handeling brengt consequenties met zich mee, en die consequenties beïnvloeden wat er daarna gebeurt. Juist daar ligt de diepere betekenis van karma. Handeling en consequentie vormen samen één geheel. 

Hoe meer we tot rust komen en met bewuste aandacht en geconcentreerde opmerkzaamheid handelen, hoe beter we die samenhang leren zien. Karma wordt dan iets wat we niet alleen hoeven te geloven. We leren het waar te nemen door onze meditatie. Hier en nu, in ons eigen leven. Samen met ons Innerlijke Kind kunnen we met bewuste aandacht leren zien hoe onze handelingen doorwerken. De Boeddha noemde deze bewuste aandacht sati. Onze meditatie is een manier om die aandacht te ontwikkelen om zo tot wijsheid te komen.

Leren waarnemen gaat boven begrijpen

Het eerste onderdeel van de Wijsheidsgroep (Panna) van het Achtvoudig Pad wordt in het westen vaak vertaald als ‘Juist Begrip’. Maar de oorspronkelijke benaming in het Pali, de taal van de Boeddha, luidt anders. Oorspronkelijk staat er voor dit eerste onderdeel: Samma ditthi’. Vanuit onze westerse cultuur, waarbinnen we het denken, de cognitie en de intelligentie als manier om dingen te begrijpen hoog waarderen, is het niet vreemd dat we ‘Ditthi’ hebben vertaald als ‘begrip’. Maar vanuit de oorsprong van de taal zelf is ditthi verbonden aan het Pali-werkwoord dis, wat eigenlijk ‘zien’, ‘kijken’ of ‘waarnemen’ betekent. 

Daarom kunnen we samma ditthi eigenlijk beter opvatten als ‘zuiver inzicht’: leren vanuit helende balans te zien hoe de werkelijkheid in elkaar zit. Dit past ook veel beter binnen de boeddhistische beoefening, waarbij het niet in de eerste plaats draait om het verzamelen van kennis, maar om het ontwikkelen van de directe waarneming. We hoeven in onze beoefening dukkha, lijden, ook niet volledig te verklaren of zelfs weg te nemen: dit staat het inzicht zelfs in de weg. Hoe kunnen we immers leren zien, als we wat we zien voortdurend wegvegen? In plaats daarvan kunnen we dukkha leren zien zoals het zich voordoet. 

Twee vrouwen, een oudere en een jongere, zitten tegenover elkaar. Het lijken moeder en dochter, waarbij de moeder zacht een hand op de borst van de dochter legt. Met op de achtergrond een ondergaande zon en op de voorgrond, rechtsonder, het logo van Recovery Dharma Nijmegen, voor een blog over karma, wijsheid, inzicht en herstel van verslaving. In het midden een quote van Jack Kornfield: "To let go does not mean to get rid of. To let go means to let be. When we let be with compassion, things come and go on their own.”

We kunnen leren dat dukkha aanwezig is in de ervaring, zonder oordeel, zonder ertegen te vechten. En tegelijk, zonder ervan weg te kijken. Zien, kortom, is niet hetzelfde als begrijpen. Begrijpen kan ons zelfs misleiden wanneer we denken dat we de werkelijkheid volledig kunnen vatten, vastleggen of beheersen. We willen de werkelijkheid immers maar al te graag naar onze hand zetten. Maar ze verandert voortdurend en ontsnapt steeds weer aan onze greep. Pas wanneer we tot rust komen en niet voortdurend blijven handelen, ontstaat er ruimte om werkelijk waar te nemen. Dan leren we de werking van karma, dukkha, anicca en anatta herkennen in onze eigen ervaring.

Herstel begint daarom niet alleen bij begrijpen. Het begint vooral bij leren waarnemen. Dat is de kracht van onze boeddhistische beoefening. Wanneer we karma leren zien als actiegevolg, herkennen we ook onze verantwoordelijkheid voor ons eigen handelen. Het boeddhisme vraagt ons de werkelijkheid onder ogen te zien, zonder haar mooier te maken dan ze is. We zijn verantwoordelijk voor de gevolgen en de keuzes die we binnen onze verslaving maakten. Maar ook voor de keuzes die we nu in ons herstel maken. 

Verantwoordelijkheid betekent niet hetzelfde als schuld

Tegelijk moeten we onze verantwoordelijkheid zorgvuldig onderscheiden van het idee van schuld. De trauma’s die ons zijn overkomen en ook de trauma’s die anderen ons bewust hebben aangedaan, zijn werkelijk en ze verdienen erkenning. De pijn van het Innerlijke Kind en de angst die we misschien voelen in ons leven zijn niet onze schuld. Maar we hebben hier en nu wel een verantwoordelijkheid. 

Als Innerlijke Ouder kunnen we zorgen voor het kind binnenin ons. We kunnen leren om hier en nu met aandacht om te gaan met de impulsen die verbonden zijn aan onze pijn, angst, trauma’s en hechtingsproblematiek. We kunnen leren met compassie voor onze wonden te zorgen, zonder dat we pijn afwijzen of oordelen dat die pijn weg moet of er eigenlijk niet mag zijn. We kunnen leren te zien dat ‘zorgen voor’ niet hetzelfde is als ‘wegnemen’. We hoeven niet bang te zijn. Wat is, dat is. Dukkha bestaat. Dus hoe gaan we daarmee om?

Onze beoefening kan ons leren te zien wat de werkelijke behoefte is door met aandacht te leren zien wat er in ons gebeurt. We hoeven daarbij niets te veranderen. De verandering ontstaat vanzelf. Dat is de werkelijkheid van anicca, van de vergankelijkheid. Dit te zien is wat de Boeddha Wijsheid noemde. 

In de tussentijd kunnen we het kind in ons met compassie thuis laten komen. We kunnen ons Innerlijke Kind leren omhelzen in het Wijze Hart van ons herstel.