Hoe we bij Recovery Dharma Nijmegen met zachte aandacht en traumabewust werken aan herstel van onze verslaving.
In deze blog lees je hoe verslaving samenhangt met onverwerkte stress en trauma, en waarom schaamte bij trauma het herstel vaak belemmert. En op welke wijze een traumabewuste meditatiepraktijk bijdraagt aan herstel. Steeds meer onderzoek laat immers zien dat verslaving en trauma nauw met elkaar verbonden zijn. Bij Recovery Dharma Nijmegen werken we daarom met bewuste aandacht voor het aspect van trauma en op welke wijze dit heeft doorgewerkt in ons leven. Het betekent bovendien dat we met opmerkzaam bewustzijn traumasensitief werken bij onze meditaties, ter ondersteuning van ons herstel.
Tijdens Recovery Dharma-meetings lezen we na de introductie bijna altijd twee korte teksten. De eerste tekst, getiteld De beoefening, herinnert ons eraan waarom we samenkomen en hoe we gezamenlijk oefenen in herstel. De tweede tekst, De Vier Nobele Waarheden en het Achtvoudig Pad, vat de boeddhistische basis samen van waaruit we werken. De openingszin van deze tekst luidt:
“Als mensen die met verslaving hebben geworsteld, zijn we al erg vertrouwd met de waarheid van het lijden.”
(Recovery Dharma NL – boek p.14)
Die zin kan onverwacht diep raken. Het benoemt iets wat velen in herstel van verslaving herkennen, maar zelden zo helder onder woorden brengen: verslaving is lijden. En dat lijden zit niet alleen in het gebruik of het destructieve gedrag van de verslaving zelf. Het schuilt ook in de oordelen, de ervaring van schaamte en de isolatie die ermee gepaard gaat.
Een kwestie van: “Just stop it.”?
Verslaving wordt – ook nu nog, anno 2026 – regelmatig gezien als een kwestie van keuze of karakter: je zou simpelweg ‘nee’ moeten zeggen tegen het gebruik of tegen het gedrag dat de verslaving kenmerkt. ‘Just stop it!’, zoals een psychiater in een oude Amerikaanse comedy-sketch van MadTV tegen een patiënte roept. Ze heeft hem net verteld dat ze last heeft van dwanggedachten, waarop de psychiater tegen haar zegt dat hij daar wel een wondermiddel voor heeft. Ze hoeft het niet eens te noteren; ze onthoudt het wel, zo verzekert hij haar. Om vervolgens tegen haar te toeteren: “Gewoon ermee stoppen!”
Alsof het zo simpel zou zijn. Maar wij, als mensen die met verslaving hebben geworsteld, weten dat hoe de verslaving er misschien van buiten uitziet (als een probleem dat opgelost moet worden), niet hetzelfde is als hoe deze vanbinnen voelt (als een allesoverheersende ‘dorst’ die gelest moet worden, want anders gaan we dood). En we weten hoe het is om door dat verlangen en door die zucht voortgedreven te worden, terwijl onze omgeving roept: “Gewoon ermee stoppen!” Misschien lachen we zelfs grinnikend mee met het publiek van de sketch en knikken we met ons hoofd bij de goedbedoelde adviezen uit onze omgeving. Terwijl we vanbinnen lijden, en ons schamen, en eenzaam en van binnen radeloos terugroepen: ‘Hoe dan?”
Herstel van verslaving: opnieuw leren omgaan met leegte
Vanuit onze beoefening bij Recovery Dharma weten we inmiddels dat herstel van verslaving vooral betekent: jezelf opnieuw leren kennen en begrijpen wat er áchter de verslaving zit. Zoals Gabor Maté stelt: “Don’t ask: ‘Why the addiction?’ Instead, ask: ‘Why the pain?‘. Maar verouderde ideeën en sociale stigma’s voorkomen vaak dat we zelfs maar begrijpen wat verslaving eigenlijk is. Want verslaving zit niet in het middel en het is geen gen. Verslaving is ook geen karakterfout. Met de woorden van neurowetenschapper Marc Lewis : verslaving is een uit de hand gelopen leerproces. En wat er precies is aangeleerd, is een onvaardige manier om het eigen zenuwstelsel te reguleren, in een onbeholpen poging om met pijn, angst of onrust (vaak psychisch, soms lichamelijk en regelmatig beide) om te gaan.
Verslaving, met andere woorden, is een aangeleerd copingsmechanisme: een manier om overweldiging, leegte, angst of onverwerkt trauma te dempen.
Hoe verslaving en trauma vaak verbonden zijn
Er bestaat dan ook een sterke samenhang tussen verslaving en trauma. Een belangrijke voetnoot is daarbij: niet iedereen met trauma raakt natuurlijk verslaafd. Maar omgekeerd geldt wel dat de meeste mensen met een verslaving onverwerkte psychische wonden met zich meedragen. Verslaving is lijden en in veel gevallen betekent dit: er is trauma. En zélfs als verslaving geen vorm van ‘zelfmedicatie’ vormt voor een overweldigd zenuwstelsel, zoals je trauma ook zou kunnen omschrijven. Dan vindt er vaak wel alsnog zelftraumatisering plaats binnen de verslaving zelf. We traumatiseerden onszelf, doordat we dingen deden in onze verslaving die schade aanrichtten, aan onszelf of aan onze omgeving.
Trauma betekent oorspronkelijk letterlijk ‘wond’. En net als fysieke wonden laten psychische wonden littekens achter. Zoals een fysiek litteken op de huid kan schuren bij een bepaalde beweging en ‘hindert’, zo kan een psychisch litteken schuren in de wijze hoe we onszelf ervaren, anderen vertrouwen en de wereld zien. Dat staat ons herstel in de weg.
7 niveaus van impact van trauma
Psychisch trauma is daarbij heel werkelijk, in de zin dat het doorwerkt op meerdere niveaus. Gabor Maté omschrijft bijvoorbeeld 7 terreinen van impact van trauma:
- Disconnectie van jezelf – het negeren van innerlijke signalen
- Disconnectie van anderen – gevoelens van isolatie
- Een vijandig wereldbeeld – de wereld voelt onveilig
- Aanhoudende pijn – emotioneel of lichamelijk
- Invloed op hersenontwikkeling en stressregulatie
- Schaamte en negatief zelfbeeld
- Leven vanuit het verleden – het lichaam reageert alsof het gevaar nog aanwezig is en heeft moeite om aanwezig te zijn in het hier-en-nu
Wie als kind chronische onveiligheid, afwijzing of gebrek aan afstemming ervaart, ontwikkelt vaak een zenuwstelsel dat voortdurend waakzaam is. Verslaving kan dan een poging worden om die – nooit opgeloste – spanning te reguleren. In het verlengde daarvan geldt dus ook: verslaving is geen karakterfout. Het is een menselijke reactie op overweldiging, machteloosheid of pijn. Het is geen falen.
Verslaving betekent niet dat we gebroken zijn. Verslaving betekent dat we pijn lijden.
Een bekende Tweede Pijl: Schaamte
Binnen het boeddhisme kennen we het idee van ‘De Tweede Pijl’. Bovenop de pijn die er is door de wond van het trauma, veroorzaken we vaak met onze eigen oordelen en door angst voor de wereld om ons heen zelf nog een extra pijn bij de wond, wat nog lijden veroorzaakt: de ’tweede (of derde, vierde, vijfde) pijl’. Zeker mensen die worstelen met verslaving lijden vaak onder de tweede pijl: er is de oorspronkelijke pijn (de wond) en er is schaamte (voor de onvaardige wijze van ons handelen in onze verslaving). Naast de pijn van het trauma waarvoor we vluchten, zegt de schaamte over onze verslaving: ‘Er is iets mis met mij, zie je wel, ik ben gebroken!’
Deze overtuiging leidt tot terugtrekking en een gevoel nergens bij te horen: isolatie. In verslaving is deze terugtrekkende, zelf-isolerende beweging ons vaak maar al te bekend. Maar het roept vaak alleen maar meer pijn op en nog meer schaamte. Juist deze tweede wond belemmert het herstel. Heling begint daarom bij normalisering: begrijpen dat traumareacties eigenlijk normale reacties zijn op abnormale omstandigheden. En dat verslaving een uit de hand gelopen, onvaardige manier is die we onszelf hebben aangeleerd om ons zenuwstelsel te kalmeren en te reguleren. Dit inzicht opent vaak de deur naar zelfcompassie. En zelfcompassie is essentieel voor herstel
Hoe trauma functioneert in onze hersenen
Tegelijk geldt dat meditatie bij trauma niet altijd even veilig voelt. Soms kan meditatie, met de bewuste aandacht voor de eigen ademhaling en het lichaam, werkelijk overweldigend aanvoelen. Wie daarbij buiten zijn of haar ‘window of tolerance’ raakt, raakt overspoeld, of sluit zich af. Het zenuwstelsel schakelt dan naar overleven. Wat er op fundamenteel niveau gebeurt in onze hersenen, is dat het stresshormoon de oorspronkelijk regulerende neurologische kanalen van rationaliteit, cognitie en emotie-regulatie overweldigt, en deze als het ware ‘loshaakt’ van het limbische systeem: het overlevingssysteem.
Dat is eigenlijk een oerreactie: het is de natuurlijke manier waarop ons biologische systeem reageert op trauma. Het is geen afwijking, maar een natuurlijke reactie van je eigen systeem op hoe trauma functioneert in het lichaam. Het gevolg is wel dat we vervolgens gevangen raken in dit primaire, lymbische oersysteem van de hersenen, het zogenoemde ‘reptielenbrein’. We raken opgesloten in de overlevingsreacties van fight, flight, freeze of fawning. En de weg terug is op dat moment heel lastig, want de verbindingen met de regulerende systemen zijn immers juist verbroken. Dat is geen kwestie van ‘schuld’, of ‘gebrek’. Het is wat het zenuwstelsel nu eenmaal doet in overlevingsstand.
Traumabewuste instructies bij het mediteren
Het trauma-sensitieve element bij Recovery Dharma is dan ook dat dit idee centraal staat: eerst veiligheid, dan verdieping. Eerst reguleren, dan onderzoeken. Stabiliteit vormt daarbij geen omweg: het vormt het fundament van onze beoefening. Dit inzicht vind je terug bij onze meditatiepraktijk en vind je onder meer terug in onze eerste instructies bij het mediteren:
- Je mag tijdens de meditatie zelf kiezen om je ogen open of dicht te houden.
- Je kunt een zachte en liefdevolle hand op je hart of je buik leggen.
- Je kunt jezelf een troostend voorwerp of herinnering voor de geest halen.
- En als mediteren te dreigend voelt, dan ben je vrij om een pauze in te lassen, de zaal te verlaten én (belangrijk!) je mag gewoon terugkeren als het moment voor jou weer goed voelt.
Deze boodschap van keuzevrijheid is van belang als onderdeel van herstel. Het herstelt het gevoel van autonomie, een gevoel dat bij trauma vaak verloren ging. Het was immers dat gevoel – het gebrek aan zelfbepaling, het gevoel geen controle meer te hebben – dat een bepalend onderdeel vormde van trauma en – in het verlengde daarvan – de verslaving zelf.
Herstel is mogelijk, met bewuste aandacht, zachtheid en compassie
Trauma, zo weten we inmiddels, vernauwt het leven. Door bewust, met aandacht en zachtheid, te werken aan herstel, kan het leven zich weer verruimen. Niet door het verleden uit te wissen, maar door de relatie ermee te veranderen. Misschien is de meest helende boodschap eenvoudig: je bent niet alleen, en je bent niet gebroken. We zijn bij Recovery Dharma geen therapeuten. Maar vanuit onze ervaring werken we als gelijken onder elkaar aan dit inzicht: i: niemand bij ons is of was ooit ‘kapot’. Wat je fysieke systeem deed, en wat ons in de valkuil van verslaving heeft geleid, deed het om je te beschermen. En bescherming is geen zwakte. Het is de wijsheid – ook al was het onbeholpen – van het lichaam.
Heling vraagt tijd, veiligheid en compassie. En het is zeker mogelijk. In die uitspraak ligt geen belofte van snelle transformatie. Het ligt in onze biologie: het is onze menselijke capaciteit. Niet alleen onze verslaving, maar ook ons vermogen tot herstel ligt verankerd in ons brein, lichaam en ons natuurlijke verlangen naar verbinding. De weg van herstel begint soms niet met het werken aan inzicht, maar met het werken aan een basis van veiligheid. Stel jezelf de vraag: “Wat heb ik nodig om op dit moment goed voor mezelf te zorgen?”
Elke stap richting bewuste aandacht, zachtheid en compassie voor jezelf is dan een stap richting herstel.
Wil jij leren hoe jij met aandacht en zachtheid kan mediteren, met aandacht voor het lichaam en de ervaring van trauma, als weg naar jouw herstel? Je bent van harte welkom om een keer te proeven bij onze bijeenkomsten!
