Over ons brein in onrust, verslaving en de praktijk van de Nobele Stilte.
Waarom vinden veel mensen in herstel stilte zo moeilijk? Zodra afleiding wegvalt, worden onrust, verlangen en oude patronen vaak sterker voelbaar. Toch ligt juist daar een belangrijke sleutel tot herstel. Vanuit inzichten uit de neurowetenschap, het onderscheid tussen gezond en ongezond geluid en de beoefening van stilte lees je in deze blog hoe verslaving en innerlijke onrust elkaar versterken. En hoe de praktijk van de Nobele Stilte kan helpen om met meer aandacht, rust en vrijheid aanwezig te zijn bij wat zich aandient.
Ons brein in onrust en in stilte
“De twintigste eeuw is onder andere het Tijdperk van het Lawaai. Lichamelijk lawaai, mentaal lawaai en het lawaai van de begeerten – in alle drie hebben we alle historische records gebroken. En dat is geen wonder, want alles waarover we door onze haast wonderbaarlijke technologische verworvenheden kunnen beschikken, lijkt in stelling gebracht tegen de stilte.”
— Aldous Huxley, Eeuwige Wijsheid
“Ik heb de indruk dat de meesten van ons bang zijn voor stilte,” schrijft Thich Nhat Hanh in zijn boek over stilte. En hoewel we, paradoxaal genoeg, met regelmaat beweren dat we snakken naar stilte, begrijpen we tegelijk maar al te goed wat de zenmeester bedoelde. Stilte maakt veel mensen ongemakkelijk. Niet omdat er niets gebeurt, maar juist omdat er wél iets gebeurt. Wanneer het lawaai wegvalt, kunnen we ons niet langer verschuilen achter afleiding. Geen achtergrondgeluiden die de scherpe randen van onze gevoelens verzachten, geen schermen die onze aandacht opeisen. Alleen wijzelf, aanwezig bij wat zich aandient.
Voor veel mensen voelt die nabijheid tot zichzelf ongemakkelijk, soms zelfs bedreigend. Daarom hebben we geleerd stilte te vermijden. We pakken onze telefoon zodra we moeten wachten, zetten muziek op tijdens een kort ritje en vullen stiltes in gesprekken onmiddellijk op. We leven in een cultuur die ons nauwelijks leert aanwezig te zijn bij ongemak. Integendeel: overal worden middelen aangeboden om onrust te dempen. Eindeloze nieuwsfeeds, sociale media, podcasts, meldingen en berichten houden onze aandacht voortdurend bezet.
Het gevolg is dat ons brein zelden werkelijk tot rust komt. We raken gevangen in een patroon van vluchten, vermijden en verdoven. De stilte die ruimte biedt voor onze hersenen om tot rust te komen, wordt steeds verder naar de achtergrond verdrongen. Volgens o.a. verslavingsonderzoeker en neurowetenschapper Judson Brewer bestaat er dan ook een nauw verband tussen deze voortdurende onrust en verslaving. Moderne theorieën beschrijven het proces van verslaving ook steeds vaker als een zichzelf versterkende cyclus: enerzijds leidt onrust tot verslavingsgedrag, anderzijds veroorzaakt verslaving nieuwe onrust.
De onrust van het brein en de cyclus van verslaving
De eerste helft van deze cyclus sluit aan bij de theorie van verslaving als aangeleerd copingsmechanisme: de zogenoemde zelfmedicatiehypothese. Mensen gebruiken middelen of bepaald gedrag om moeilijke gevoelens te reguleren: angst, spanning, verdriet, leegte of ontevredenheid. Iemand drinkt alcohol, rookt, gebruikt drugs, zoekt afleiding in seks, gokken of zelfbeschadiging, en ervaart daarin (tijdelijke) verlichting. Het brein leert vervolgens dat dit gedrag ongemak vermindert. Naarmate dit patroon zich herhaalt, kan afhankelijkheid ontstaan. Onderzoek laat zien dat ongeveer een kwart van de mensen met een angststoornis verdovende middelen of destructief gedrag inzet als vorm van zelfmedicatie.
De tweede helft van de cyclus draait om de gevolgen van langdurig gebruik. Door herhaald gebruik verandert de stressregulatie van de hersenen. Er ontstaat tolerantie in het brein: dezelfde hoeveelheid van een middel of gedrag heeft steeds minder effect, waardoor meer nodig is om hetzelfde gevoel van verlichting te bereiken. Wat ooit bedoeld was om stress te verminderen, wordt uiteindelijk zelf een bron van stress. De verslaving wordt de oorzaak van de onrust waarvoor men oorspronkelijk op de vlucht sloeg.
Onze bijna cultureel ingegeven weerstand tegen stilte hangt nauw samen met dit proces. Volgens Brewer zijn verslaving en innerlijke onrust in wezen twee uitingen van dezelfde neurologische beweging. We ervaren ongemak, proberen dat te beheersen en raken vervolgens gehecht aan de illusie van controle die een middel of bepaald gedrag lijkt te bieden. Zo blijft het brein voortdurend bezig met het vermijden van onrust, terwijl juist die poging de onrust in stand houdt.
4:33 en het zoeken naar de absolute stilte
Veel mensen denken bovendien dat stilte betekent dat gedachten verdwijnen en dat het hoofd leeg wordt. Wie ooit heeft geprobeerd stil te zitten, weet dat het tegenovergestelde vaak gebeurt. Zodra de afleiding wegvalt, worden ademhaling, lichamelijke gewaarwordingen, gedachten en emoties juist duidelijker hoorbaar. Stilte blijkt geen leegte te zijn, maar een andere manier van luisteren. Dat geldt ook voor de geluiden om ons heen. De vraag is niet óf er geluid aanwezig is. Maar welke kwaliteit dat geluid heeft.
Stel jezelf bijvoorbeeld eens het volgende experiment voor: een pianist loopt naar een piano. Hij gaat zitten, maar raakt geen toets aan. In plaats daarvan haalt hij een stopwatch uit zijn zak en klokt precies 4 minuten en 33 seconden in, verdeeld in drie delen. Daar zit hij. In zwijgende stilte voor zijn instrument, zonder beweging, in een ‘muziek’stuk waarbij slechts het toevallig aanwezige en niet-geënsceneerde omgevingsgeluid zoals het gekuch van het publiek, schuifelende voeten, voorbijrijdende auto’s of een sirene hoorbaar is.
Dit lijkt misschien een vreemd experiment. Maar het is een echt bestaande, beroemde compositie, geschreven door de Amerikaanse avant-gardecomponist John Milton Cage: ‘4’33’. Cage schreef deze compositie in 1952 naar aanleiding van zijn zoektocht naar het bestaan van absolute stilte. Cage was zo geïnteresseerd in stilte dat hij zich zelfs liet opsluiten in een zogenoemde ‘anechoïsche kamer’, ook wel bekend als een ‘dode kamer’. Daarin is de geluidsisolatie extreem ver doorgevoerd en zijn de wanden bekleed met blokken akoestisch schuim.
De verwachting van Cage was dat hij in een dergelijke kamer een gevoel van absolute geluidloosheid zou ervaren. Maar in plaats eindelijk absolute stilte te ervaren, werd hij geconfronteerd met het laatste wat hij had verwacht: de geluiden van zijn eigen lichaam. Er was het geluid van de lucht in zijn longen, het kloppen van het hart, het borrelen van de darmen, het bloed dat bonsde in de aderen.
Zelfs zijn eigen oren maakten nog geluiden in de vorm van een licht suizen! ‘Echte’ stilte bestond niet, concludeerde Cage, en om dit te illustreren componeerde hij ‘4’33’.
Over Stilte tussen Gezond en Ongezond geluid
In zekere zin had Cage gelijk in zijn conclusie: we zijn als mensen eigenlijk niet in staat om ‘stilte’ te horen. Onze hersenen zijn nu eenmaal van oudsher gewend om te functioneren in een wereld vol geluiden. Vanuit evolutionair perspectief zijn onze hersenen geprogrammeerd om geluiden waar te nemen en deze te categoriseren: geluiden waar te nemen is verbonden aan het waarnemen van gevaar en dus aan ons overleven. Onze hersenen zijn dan ook in hun aard geneigd om hardnekkig op zoek te gaan naar geluidssignalen. En geluid zullen ze vinden.
Dus het gaat bij de stilte eigenlijk niet zozeer over de absentie van het geluid. Eerder gaat het over het inzicht dat, net als er het onderscheid tussen vaardig en onvaardig gedrag bestaat, er ook een onderscheid is tussen gezond en ongezond geluid. Over wat ongezond geluid is, hoeven we niet lang na te denken: verkeersdrukte, voortdurende meldingen, een doorlopende stroom aan achtergrondseries en podcasts, en andere vormen van constante prikkeling houden ons zenuwstelsel actief. Maar wat is gezond geluid? Het antwoord vinden we vaak in de natuur.
Het ruisen van bladeren, stromend water, vogelgeluiden, de wind tussen de bomen; op neurologisch niveau hebben veel natuurgeluiden een kalmerend effect op het zenuwstelsel. Voor sommige mensen roepen dit soort geluiden van natuurlijke stilte, ‘autonome reacties van de gevoelsmeridianen’ op – ook wel bekend als ASMR: aangename tintelingen of sensorische prikkelingen die samenhangen met activiteit in de netwerken van onze hersenen die betrokken zijn bij de afgifte van dopamine. En dopamine, ook wel bekend als het ‘gelukshormoon’, is betrokken bij de ervaring van beloning, ontspanning en welbevinden. Stilte kan dus, met andere woorden, een werkelijk gevoel van geluk oproepen.
Stilte ervaren in het huidige moment
De stilte van de natuur is dan ook geen lege stilte. Het is een stilte die wordt gedragen door geluiden die ons zenuwstelsel niet overbelasten, maar juist helpen reguleren. We ervaren meer rust, meer ruimte en vaak ook meer ontvankelijkheid voor het huidige moment. Diezelfde kwaliteit van stilte kan ontstaan wanneer we samen in ons herstel oefenen en met onze meditatie de Nobele Stilte beoefenen.
Binnen de traditie van Thich Nhat Hanh betekent de Nobele Stilte niet simpelweg de absentie van spreken en geluid: het gaat meer over de bewuste keuze tot het niet-spreken en de natuurlijke geluiden te laten stromen. Zoals zenlerares en monnik Jina het stelt in een van haar Dharma-lezingen: “De beoefening van de Nobele Stilte betekent dat spreken geen vanzelfsprekendheid hoeft te zijn. Het gaat om de ontdekking dat niet iedere gedachte ook uitgesproken hoeft te worden. En dat niet elk moment gevuld hoeft te worden met woorden.”
De centrale vraag wordt dan: Moet wat ik wil zeggen werkelijk gezegd worden? Kan het wachten? Is spreken op dit moment noodzakelijk? Of mag de stilte hier plek hebben?
Wanneer de stilte een plek heeft in het leven, dan verdwijnt de impliciete verplichting om voortdurend te reageren. Er verschijnt een keuzemoment tussen impuls en handeling. Juist in die ruimte kunnen de hersenen tot rust komen. Er ontstaat aandacht voor de ademhaling, voor lichamelijke gewaarwordingen en voor de geluiden die al aanwezig zijn. Niet als afleiding, maar als onderdeel van de ervaring van het moment. De stilte doorbreekt de cyclus van onrust, controle en illusie voor de hersenen.
Wat stilte Nobel maakt: ruimte en vrijheid
Dat maakt de Nobele Stilte werkelijk ‘nobel’: het biedt vrijheid en ruimte tot kiezen. De keuze om de impulsen van ons brein in onrust niet te volgen. En de vrijheid om niet automatisch te reageren op alles wat zich aandient. Die stilte hoeft bovendien niet beperkt te blijven tot de meditatiezaal. We kunnen haar meenemen in het dagelijks leven. Iedere keer dat een telefoon overgaat, een bericht binnenkomt of een melding verschijnt, ontstaat opnieuw een keuze. Reageren we onmiddellijk? Of nemen we eerst een moment om terug te keren naar de adem?
In onze verslaving – mede gevoed vanuit onze culturele en en sociale omgeving – zijn we geneigd tot direct reageren vanuit de overprikkeling van ons brein. Zelfs het kleinste geluid prikkelt en lokt een reactie uit. De simpele klank van de bel tijdens een begeleide stiltemeditatie bij een van onze meetings kan bij sommigen van ons leiden tot een overreactie van innerlijke boosheid en stressresponsen in het lichaam.
Als die overreactie er al is bij een heldere klank tijdens een simpele stiltemeditatie, hoe groot is de onrust dan in ons brein in het reguliere leven van werk, gezin, lijstjes met ’things-to-do’? Wat is de mate van overprikkeling in onze hersenen, in de voortdurende aanwezigheid van geluid rondom ons dat een beroep op ons doet om te reageren?
Vanuit het perspectief van ons herstel wordt de vraag naar de kwaliteit van het geluid in ons leven daarmee bijzonder relevant. Zijn we in staat om terug te keren naar een staat van stilte in ons leven die de kwaliteit van nobelheid, van gezondheid, in zich draagt? Die stilte hoeft geen grootsheid in zich te dragen, van een kwaliteit die Cage nastreefde (maar nooit bereikte).
Eerder gaat het erom of we bijvoorbeeld in staat zijn om bij het geluid van dat telefoontje, van die binnenkomende mail, of die dringende roep om aandacht, eerst de adem kunnen ervaren die het lichaam binnengaat en vervolgens weer verlaat? Kunnen we eerst opmerken welke gevoelssensaties er aanwezig zijn? Misschien is er een gevoel van prettigheid, of onprettigheid, of van niet-weten. Van verlangen, afkeer of onrust.
Wat er ook verschijnt: in die korte stilte tussen stimulus en respons ontstaat zo de vrijheid om bewust antwoord te geven. Of de keuze voor de kalme rust van ons brein in stilte.
