Over verslaving als de vernauwing van de geest en de bevrijding vinden in de ruimte van het Open Gewaarzijn
Dwangmatige patronen als omgang met het ongemak van het leven
We weten het allemaal: verslaving bestaat niet alleen in de vorm van afhankelijkheid van een middel of gedrag, maar vooral als een ingesleten manier van zijn. Want wie stopt met verslavend of destructief gedrag, merkt al snel: de innerlijke bewegingen blijven. De drang, de onrust, de reflex om te ontsnappen: het neemt misschien andere vormen aan, maar het blijft doorsijpelen in onze omgang met het ongemak dat ons leven onvermijdelijk met zich meebrengt.
Verslaving is daarmee niet alleen een probleem van controleverlies. Maar ook van vernauwing. De aandacht wordt telkens opnieuw getrokken naar dezelfde impulsen, verhalen en reacties. De ruimte van het leven krimpt tot een klein gebied waarin verlangen, angst en zelfveroordeling elkaar in stand houden. De deur mag dan openstaan. En toch blijven we gevangen in de beperkte ruimte die we voor onszelf creëren.
De eerste beweging: niet vooruit, maar terug
De weg naar bevrijding en herstel, zoals we die bewandelen bij het herstelprogramma van Recovery Dharma, voelt daarbij misschien contra-intuïtief. Want bij Recovery Dharma oefenen we eigenlijk niet in de vooruitgang. We werken niet voorwaarts en we richten ons niet op het ‘bereiken’ van iets. Eerder oefenen we juist in het zetten van een stap terug. We stappen juist steeds verder terug in onze beoefening. We stappen terug, terug, tot we uiteindelijk zelfs leren om volledig stil te vallen op het kussen en simpelweg in dit moment te zijn. In alle eenvoud te luisteren naar dat wat is.
Natuurlijk stappen we daarbij niet terug naar oude patronen. We stappen terug, uit en weg van onze automatische reactiepatronen. We leren dat het mogelijk is een impuls niet direct te volgen, maar waar te nemen. Dat er een ruimte in ons is waarin we niet onmiddellijk hoeven te fixen, vermijden of verdoven. Een ruimte waarin we kunnen stilvallen en waar we voortdurend naar mogen terugkeren.
De meeste mensen leven in een voortdurende doe-modus: oplossen, controleren, verbeteren. Maar juist die modus houdt verslaving vaak in stand. De drang om iets anders te voelen – rustiger, beter, minder pijnlijk – leidt tot het grijpen naar bekende middelen of gedragingen. De stap terug doorbreekt dit mechanisme. Niet door iets te veranderen, maar door het te leren zien.
Het Open Gewaarzijn: de ruimte achter de ervaring
Er is een bekend verhaal over een oude zenleraar die eens een eenvoudige V op een bord tekende. De leraar vroeg aan zijn leerlingen wat het was dat hij getekend had. “Een vogel,” zeiden de leerlingen. “Nee,” antwoordde hij. “Het is de lucht waar een vogel doorheen vliegt.”
Deze verandering van perspectief biedt de opening naar heling en bevrijding. Het is de stap door de deur naar herstel. Gewoonlijk richten we ons immers op de ‘vogel’: onze gedachten, gevoelens, verlangens. We analyseren ze, volgen ze en raken erin verstrikt. Voordat we het weten, raken we gevangen in het verhaal – we zijn gefuseerd met de gedachte en emotie en zitten vast in de inhoud van onze ervaring.
Het is de inhoud die ons vaak gevangen houdt, niet het verschijnsel zelf. De vrijheid ligt in het gewaarworden van open ruimte van de geest waarin de vogels van de gedachten vliegen en de wolken van het verhaal voortdrijven: de ruimte waarin alles verschijnt. De beoefening van het Open Gewaarzijn richt zich op die ruimte.
In plaats van ons te verliezen in de inhoud, leren we de context herkennen. Voor iemand in herstel betekent dit: verlangen zien, zonder erin op te gaan. Onrust voelen, zonder die meteen te willen dempen. De gedachte “Ik kan dit niet aan” of “Ik kan dit niet verdragen” herkennen als enkel een gedachte – niet als werkelijkheid.
Open gewaarzijn is daarbij geen techniek om iets weg te duwen. In plaats daarvan is het simpelweg een verschuiving van perspectief. Die verschuiving vraagt juist om een specifieke houding: acceptatie. Niet ‘acceptatie’, in de zin van passieve berusting en gelatenheid. Maar acceptatie als een ‘actieve bereidheid om aanwezig te zijn bij wat is’. Verdriet zonder verzet. Verlangen zonder onmiddellijke actie. Angst zonder zelfveroordeling. Zodra we delen van onze ervaring buitensluiten, ontstaat er immers spanning. En juist die spanning voedt de cyclus van verslaving. De neiging om te verdoven komt vaak voort uit het niet willen voelen. Door te oefenen in acceptatie halen we die brandstof weg. Wat volledig gevoeld mag worden, hoeft minder bestreden te worden.
Van de voorgrond naar de achtergrond: van vogel naar de lucht
Onder veel verslavingspatronen ligt een diepere laag: een vasthouden aan een vaststaand Zelf. Zorgen, controleren, piekeren – het zijn pogingen om grip te krijgen op hoe we ons voelen en hoe de wereld ons raakt. Maar die pogingen hebben een prijs. Ze vernauwen de aandacht en houden ons in een staat van spanning. Hoe meer we proberen alles te beheersen, hoe meer we verstrikt raken in onze eigen mentale constructies.
Herstel betekent daarbij niet dat we ons Zelf dan maar moeten ontkennen. We hoeven geen dwangmatig mantra te herhalen: “Ik ben niet mijn ego, ik ben niet mijn gedachten.” Daarmee scheppen we immers enkel opnieuw een valse werkelijkheid van controle; een ‘trance van verzet’ tegen wat nu eenmaal aanwezig is. Want je bént misschien niet je ego: je hébt er zeker wel een. Dit te ontkennen is niet alleen ineffectief: het kan zelfs schadelijk zijn. Want ons zelfbegrip en onze identiteit bestaan nu eenmaal – en voor een deel bestaan ze zelfs noodzakelijkerwijs.
In de praktijk van het dagelijkse leven hebben we de Ik-beleving immers nodig om grenzen te kunnen stellen tegenover de ander. We hebben een besef van zelf nodig om niet voortdurend te vervloeien met de wereld en zodat we niet grenzeloos over ons heen laten lopen. In een gezonde psychologische topologie vormt het Ego de noodzakelijke bemiddelaar tussen enerzijds de verwachtingen van het sociale lichaam, dat ons zou verpulveren als we er geen gezonde weerstand aan weten te bieden. En tegelijk – anderzijds – reguleert het ons grenzeloze, wilde reptielenbrein, dat enkel pakt, grijpt, neemt en verstoot, en gulzig verorbert wat het maar wil. Gedachten, gevoelens, het ego en ons Zelf; ze zijn kortom belangrijke instrumenten die we hebben om het voor ons mogelijk te maken dat we kunnen functioneren in de wereld. Dat te ontkennen werkt uiteindelijk averechts.
Over veerkracht:
Van rigiditeit en vernauwing naar flexibiliteit en openheid
Met andere woorden: ons idee van een conceptioneel Zelf hoeft voor ons herstel niet wég. Dat zou immers net zo destructief zijn als een volledige identificatie ermee is. Toch kunnen we wel leren om niet langer zo volledig en rigide te geloven in dat Zelf en krampachtig vast te blijven houden aan die constructie van het ego. Het ik en het zelf zijn enkel instrumenten om te handelen in de wereld, net als ons lichaam dat is. Maar ze vormen zelf die werkelijkheid niet: vanuit boeddhistisch perspectief worden ze immers gedefinieerd door vergankelijkheid en tijdelijkheid. En alles wat vergankelijk is, vormt uiteindelijk geen grond om op te staan.
Dat te zien, dat is de meditatieve beweging van identificatie naar waarneming. Van ‘identificatie met’ naar ‘ervaren dat’. Van rigiditeit en vastzitten in patronen, naar de flexibiliteit en de veerkracht van de ruimte waarin alles plaatsvindt. Wat we ervaren is immers niet meer dan het weer dat voortdurend verandert. Wat we werkelijk zijn – het enige dat stabiel blijft en er voortdurend is – is de lucht waarin de vogel in vliegt, de wolken voortdrijven en het weer zich in voltrekt: het Open Gewaarzijn. Dat is de werkelijke stap terug. Telkens wanneer je opmerkt dat je gevangen zit in een gedachte of emotie, en je herinnert je dat je die gedachte en emotie kunt waarnemen, simpelweg áls gedachte of emotie, zet je die stap.
Zo verschuif je de aandacht van de voorgrond naar de achtergrond van de ervaring. Patronen verschijnen, maar het is ons geloof in de patronen, het grijpen naar en ons handelen tot, die de patronen tot realiteit maken. In plaats van direct naar het patroon te grijpen, kunnen we een stap terugzetten en bewust opmerken: er vindt een patroon plaats. Dat is oefening van Sati: de bewuste aandacht. Meditatie is de praktische oefening die de basis legt voor dit Gewaarzijn. Niet als doel op zich, maar als training in het herkennen van deze verschuiving. Door te zitten, te voelen en telkens opnieuw op te merken waar de aandacht naartoe gaat, ontstaat vertrouwdheid met die open ruimte. Langzaam wordt die ruimte ook toegankelijk in het dagelijks leven.
De stap terug, van vernauwing naar de open ruimte
Herstel is daarmee geen eenmalige doorbraak. Het is een voortdurende oefening in het terugkeren naar de lucht waarin alles zich afspeelt: het Open Gewaarzijn dat alles ontvangt zoals het zich aandient. Telkens wanneer je merkt dat je bent meegezogen in een patroon, ligt daarin ook de uitnodiging: zet een stap terug. Zo open je de ruimte voorbij de rigiditeit, terug naar de flexibiliteit, vitaliteit en veerkracht van het leven zelf.
Voel wat er is. Laat het bestaan. En herinner je de ruimte waarin het verschijnt. In die ruimte ligt onze bevrijding en begint jouw herstel.
