Over de ervaring van wrok in verslaving en bij Recovery Dharma leren om met zachtheid te geven op dukkha.
Als mensen die hebben geworsteld met verslaving weten we als geen ander tot hoeveel schade we in staat zijn. De meesten van ons beginnen dan ook aan herstel met één doel: het stoppen van het lijden dat ons op het dieptepunt van ons leven bracht. We willen stoppen met het schaden van onszelf en anderen. Gaandeweg ontdekken we dan dat ‘de Weg van het Stoppen’ in wezen een weg van innerlijke groei is. En als we geluk hebben, ervaren we dat ons Pad van Herstel nooit eindigt, maar dat het zich blijft verdiepen.
Bij Recovery Dharma leren we dat ons Pad van Herstel de potentie heeft om tot een steeds dieper inzicht in onszelf te leiden. Werkend aan herstel leren we te zien hoe de geest reageert op de wereld. We herkennen hoe het ‘aapje in de geest’, de ‘monkey mind’ zoals de innerlijke onrust in het boeddhisme wordt genoemd, zich steeds weer verliest in gedachten, verhalen en emoties. Opnieuw en opnieuw raken we verstrikt in de patronen die we zelf in ons brein hebben aangelegd met onze reacties op de wereld.
De wereld zoals die is en onze reactie daarop
De wereld zoals die zich aandient, het leven zoals het stroomt, heeft één kenmerk waar wij mensen vaak moeite mee hebben: de onontkoombaarheid ervan. We kunnen niet ontsnappen aan de werkelijkheid. We kunnen het leven niet naar onze hand zetten, in ieder geval niet blijvend. Als er iets is dat onze verslaving kenmerkte, dan was het dat: de strijd tegen deze onmacht. We vochten tegen, ontkenden, of negeerden de realiteit. Of we probeerden de werkelijkheid te verdoven. Maar de wereld bleef. Het leven stroomde verder, en de richting van de stroming was steeds wat we niet wilden.
De wereld is in de absolute kern niet maakbaar. Alles wat ontstaat, verandert en vergaat. In boeddhistische termen wordt dit Anicca genoemd: vergankelijkheid als fundamentele eigenschap van het bestaan. Het lijden ontstaat wanneer we ons tegen die vergankelijkheid verzetten en zeggen: de werkelijkheid klopt niet, de wereld zoals die is, is verkeerd. De ware betekenis van Dukkha, van lijden, ligt niet in wat er gebeurt. Het ligt in onze reactie erop.
Anicca en de werkelijkheid van de wereld: niets persoonlijks
Wanneer we de werkelijkheid niet kunnen buigen naar onze wil, ontstaat hunkering en verzet (wat in het boeddhisme Tanha of dorst wordt genoemd). We willen vasthouden aan wat prettig is en wegduwen wat pijnlijk is. Uit die beweging ontstaat vastklampen (Upadana): we hechten ons aan een beeld van hoe het had moeten zijn. En onder dat alles ligt vaak de impliciete aanname dat er een vast, controleerbaar ‘ik’ is dat recht heeft op zekerheid en continuïteit.
Het boeddhistische begrip van Anicca wijst er – op indirecte wijze – echter op dat zo’n blijvende kern ontbreekt: het wijst op anatta, op het ‘geen-zelf’. Wat is, is vergankelijk en daarom is het niets persoonlijks. Wat is, vergaat en is simpelweg – in al haar naaktheid, onveranderbare wreedheid en tegelijk ongenaakbare pracht – enkel dat wat er op dit moment is. Het heeft niet zoveel te maken met wat wij willen of wensen en er is ook geen sprake van recht of rechtvaardigheid. Wat er is, is – en het volgende moment verandert het, transformeert het, lost het op in het niets waar het vandaan kwam. Dat is de leegte achter de werkelijkheid: daar ligt het werkelijke ongemak – en de kern van de onmacht die ieder van ons ervaart in het leven.
Reageren op onmacht en pijn: wrok
In sommige 12-stappenprogramma’s wordt de kern van onze reactie op onmacht samengevat in één woord: wrok.
In het Big Book van AA staat bijvoorbeeld niet voor niets (op p.64, en in iets andere vorm): “Wrok is de grootste boosdoener. Het vernietigt meer mensen die worstelen met verslaving dan wat dan ook.” Verslaving en de ervaring van wrok zijn kortom nauw met elkaar verbonden. Toch roept het woord ‘wrok’ vaak weerstand op. Het klinkt zwaar, moreel beladen. We herkennen het liever niet in onszelf. Bijna niemand, ook niet in herstel, zal spontaan zeggen: “Ik koester wrok.”
Maar de boeddhistische beoefening bij Recovery Dharma leert ons om nauwkeuriger, met openheid en nieuwsgierigheid, te kijken naar onze ervaring. Stel bijvoorbeeld: je hebt een huisdier. Je zorgt ervoor, het vertrouwt op je en brengt warmte in je leven. Dan komt het moment dat het diertje ouder wordt, misschien ziek wordt en sterft. Rationeel begrijp je: dit is vergankelijkheid. Dit is Anicca in werking. En toch klinkt er van binnen: ‘Waarom nu? Waarom al? Ik wil dat het beestje langer bij me mag zijn. Dit had niet mogen gebeuren.’
De pijn zelf is natuurlijk. Maar onder die pijn kan een subtiele overtuiging schuilgaan: dit zou anders moeten zijn. Dat innerlijke verzet, hoe begrijpelijk ook, vormt de kern van de ervaring die in andere herstelprogramma’s wordt omschreven als wrok. Vanuit boeddhistisch perspectief is wrok vooral de wens – of het intense verlangen (de dorst) – dat de werkelijkheid anders zou kunnen zijn dan dat ze is.
De tweede laag van lijden: zelfveroordeling
In sommige herstelprogramma’s wordt deze toestand vervolgens gekoppeld aan het oordeel van ‘zelfmedelijden’. Maar ook dat woord draagt vaak een veroordelende lading: “Kom op, niet zo zielig doen.” Vanuit opvoeding, maatschappij en cultuur hebben we immers geleerd dat zelfmedelijden zwak is. Daar ontstaat een tweede laag van lijden. In boeddhistische termen: de Tweede Pijl. Niet alleen is er pijn om wat is gebeurd; er is ook de afwijzing van die pijn. Er is het Zelf dat zichzelf veroordeelt en disciplineert, in de overtuiging dat het sterker zou moeten zijn dan wat is: dat we maar ‘moeten accepteren’ dat er afscheid is, of dat er misbruik is geweest, of dat er mishandeling, pesten, trauma, ongeluk, scheiding, dood in het leven heeft plaatsgevonden.
Soms zeggen we zelf dat hier het ‘Ego’ een rol speelt; allemaal Ego, zeggen we. En we veroordelen het als ‘zelfgecentreerdheid’ of als een ‘op zichzelf gerichtheid’. Maar wat we dan doen, is dat we enkel méér innerlijke spanning creëren, meer onrust, gevoed door meer zelfafwijzing. In plaats van heling ontstaat er zo méér psychische verkramping, méér afstand tot het hier en nu. Het verzet tegen vergankelijkheid wordt gevolgd door verzet tegen onze eigen menselijkheid.
Het boeddhistisch alternatief: inzicht en zachtheid
Wat is dan het alternatief? Het begint met het erkennen dat de wens dat dingen anders zouden zijn fundamenteel menselijk is. Die wens hoeft niet veroordeeld te worden. Ze kan worden herkend als een uitdrukking van pijn. Daarmee ontstaat er iets wezenlijks: ademruimte. We kunnen dan de gedachte “Dit is zelfmedelijden”, omzetten in het besef: “Dit is dukkha. Dit is lijden.” Daarmee verschuift de houding van oordeel naar inzicht.
Van harde afwijzing naar zachte aanwezigheid
Vervolgens kunnen we oefenen in aanwezigheid. In boeddhistische termen, in Sati, het aandachtige, bewuste gewaarzijn. En vanuit dat gewaarzijn kunnen we met liefde en vriendelijkheid beginnen te ontvangen wat zich aandient. We kunnen met compassie en zachtheid leren aanwezig te zijn bij de pijn die wordt gevoeld als werkelijkheid botst op verlangen. In plaats van te reageren, kunnen we leren antwoord te geven en innerlijk erkennen: “Dit is pijn. Ik zie je. Ik blijf bij je.”
Hoe langer je zonder oordeel aanwezig durft te zijn bij de pijn, hoe meer zichtbaar wordt wat er onder de wrok ligt: verdriet om de eigen onmacht, kwetsbaarheid, het verlangen naar verbondenheid. Soms lijkt de wrok op dat soort momenten misschien zelfs toe te nemen. Dat betekent niet dat er iets mis is, of dat er iets verkeerd is. Het betekent enkel dat wat lange tijd onderdrukt is, nu als pijn zichtbaar wordt.
Wat het hart nodig heeft
Wat het hart in herstel nodig heeft, is uiteindelijk geen disciplinering, omdat daarmee vaak alleen maar meer pijn ontstaat. In plaats daarvan heeft het behoefte aan (innerlijke) aanwezigheid. Het hart wil voelen dat het gezien wordt. Zonder veroordeling. Zonder verzet. Maar met de troost van het met zachtheid meebewegen met wat verandert. Zachtheid is op dat soort momenten geen zwakte. Het is een vorm van wijsheid. Het is een vorm van innerlijk volwassen worden.
Door de werkelijkheid niet langer te bestrijden, maar haar te ontmoeten zoals zij is, verdiept ons herstel zich steeds meer met het inzicht in de aard van het bestaan zelf. En uiteindelijk wacht daar de echte vrijheid op ons.
