Emoties en leren warme aandacht te ontwikkelen voor wat we voelen

door | boeddhisme, Herstel van verslaving

Hoe we door meditatie leren bewuste aandacht voor onze emoties en ons gevoelsleven te ontwikkelen.

De mate waarin we in staat zijn om onze emoties bewust te herkennen en ze concreet te benoemen, bepaalt in belangrijke mate de kwaliteit van ons herstel. Vaak zullen we, hoe meer we ons ontwikkelen in ons herstel, dan ook ontdekken dat ‘stoppen’ met niet hetzelfde is als herstellen. Stoppen met middelen of destructief gedrag is noodzakelijk. Maar het echte herstel begint pas zodra we leren voelen. En we op een gezonde, volwassen manier daar antwoord op kunnen geven.

Zodra we stoppen met ons verslavende gedrag, ervaren we hoezeer we tot in onze kern worden aangedreven door emoties. Ons hele lichaam is de drager van ons gevoelsleven. Angst, verdriet, verveling, euforie: het zijn allemaal emoties die ons lichaam in beweging zetten. Vaak was het juist dit gevoelsleven dat ons ook in eerste instantie richting verslaving dreef. En zelfs als dit niet zo was, dan was het in ieder geval zo dat we geen gezonde, niet-schadelijke manier hadden om met ons voelen om te gaan. Soms wisten we zelfs niet wát we voelden. Soms voelden we juist te veel.

Tienduizend vreugdes en tienduizend smarten

Daarom is het leren herkennen en benoemen van die emoties dan ook een essentieel onderdeel van ons pad van herstel. In het boeddhisme wordt in dit kader ook wel gesproken over “de tienduizend vreugdes en tienduizend smarten”. Dit is de boeddhistische metafoor voor de constante stroom van menselijke ervaring. Emoties komen op, veranderen en verdwijnen weer, in een bijna oneindige stroom aan variaties. Maar we hebben vaak de neiging om de fijne emoties te willen vasthouden. En de pijnlijke emoties juist af te weren. 

Het is belangrijk om daarbij te begrijpen dat deze beweging van onze geest zelf geen veroordeling nodig heeft. Het is wat het ‘aapje in de geest’ nu eenmaal doet: het ligt in de aard van de menselijke geest om zich vast te klampen aan wat prettig voelt en om af te wijzen wat het als onprettig ervaart. Maar het gevolg is vaak wel dat de geest hierdoor in een soort voortdurend gevecht raakt met de werkelijkheid. Dit is het scharnierpunt waar Dukkha – in vereenvoudigde vertaling: ons lijden – ontstaat. Emoties zelf zijn het probleem niet. Het lijden ontstaat in onze reactie erop.

Onze beoefening van meditatie helpt ons om aanwezig te zijn bij alles wat zich aandient, dus ook – en vooral – bij onze emoties. Meditatie draait daarbij ook niet zozeer om de ontspanning als resultaat. Het is enkel een manier om met liefdevolle, bewuste aandacht aanwezig te zijn. Niet om onze gevoelens te beheersen, maar om ze ruimte te geven. De ontspanning is daar een bijeffect van.

De kern van meditatie draait erom de aandacht intentioneel te leren richten, om ons zo te helpen aanwezig te zijn bij wat zich aandient (ook als dit emoties zijn), zonder erdoor meegesleept te worden. Op deze manier ontwikkelen we een wijze relatie tot ons gevoelsleven. Dit is de hele praktijk waarin we voortdurend oefenen met onze meditatie: wat zich ook aandient, welke emotie ook: we proberen erbij aanwezig te zijn. Zonder oordeel. En met een bewuste, zachte, warme aandacht.

Onze emoties veranderen vanzelf

Door met troost en zachtheid aanwezig te zijn en te kijken naar ons gevoelsleven, ontdekken we iets fundamenteels. We leren dat onze emoties vanzelf veranderen, zonder onze inmenging. Onze liefdevolle aanwezigheid bij de emotie heeft als het ware een transformerende werking. Maar deze transformerende kracht ligt niet in onszelf. Het is niet iets wat wij ‘doen’.

In plaats daarvan is het zoals de boeddha al 2500 jaar voor ons wist: als we onze emoties niet voeden met verhalen, lossen ze vanzelf weer op en gaan ze over in iets anders. Dit is de kern van anicca. De transformerende kracht ligt niet in ‘ons’, maar in één van de drie fundamentele eigenschappen van de werkelijkheid (naast anatta – geen-Zelf – en dukkha – het ongemak / de ontevredenheid / de leegte). 

Anicca is de vergankelijkheid van alles. En dit is bepalend voor de realiteit zoals wij die ervaren. Omdat het bepalend is, bepaalt het ook hoe onze emoties opgebouwd zijn: de essentie van emoties is dat ze vergankelijk zijn. Let op: dit betekent niet dat onze emoties ‘niet echt’ zouden zijn. Wat we voelen, voelen we werkelijk. Maar onderdeel van die werkelijkheid is ook dat de emoties weer uit elkaar vallen. Ze zijn vergankelijk, zoals alles vergankelijk is (vanuit boeddhistisch perspectief). Zo tastbaar als we vaak denken dat onze emoties zijn, zijn ze niet. 

Maar de gevolgen ervan – dat wil zeggen: hoe we erop reageren – kunnen wel heel tastbaar zijn. Als we onvaardig reageren op onze emoties – zonder dat we weten wat ze eigenlijk zijn en dus vanuit onwetendheid en/of verwarring – dan zijn de gevolgen vaak net zo onvaardig, onwetend en verwarrend. Als we daarop blijven handelen, ontstaat er minimaal onrust in de geest – en als het uit de hand loopt: chaos in ons leven. En dit allemaal vanuit de onwetendheid dat de kern van emotie anicca, anatta en dukkhaa is: emoties zijn vergankelijk, ze hebben geen kern en ze zijn in essentie leeg.

Dit is niet alleen een oude, boeddhistische wijsheid. Recent hersenonderzoek bevestigt dit: de neurochemische reactie in ons brein/lichaam die wij een ‘emotie’ noemen, duurt gemiddeld slechts 90 seconden. Daarna komt er vanzelf een andere ervaring voor in de plaats. Tenzij, en dit is de voorwaarde: tenzij wij zelf blijven rumineren over de emotie of het gevoel. Dat wil zeggen: tenzij we aan de emotie blijven denken, het gevoel blijven herkauwen, de ervaring in een verhaal duwen, en zo blijven handelen vanuit de emotie.

Wat ons gevangen houdt, met andere woorden, is niet de emotie zelf. Het is precies zoals Thich Nhat Hanh het zegt: “Een emotie is slechts dat: een emotie.” Wat ons klem zet, is onze identificatie ermee. We fuseren met het gevoel. We houden het gevoel zelf in stand door het voortdurend te blijven herhalen en met allerlei verhalen ‘rechtvaardigen’ en overeind houden. En vervolgens verkeren we in strijd met onszelf. Want we wíllen geen schaamte voelen. We wíllen niet bang zijn. We willen niet voelen wat we eigenlijk voelen. Dus keren we ons ertegen. En juist dat verzet verlengt de emotie.

Dit is de waarheid van onze ervaring: hoe meer we strijden tegen wat we voelen, hoe meer het ons in zijn greep houdt.

Een vrouw zit met haar gezicht naar een zonovergoten oceaan, met daaroverheen een citaat van Jack Kornfield over vrijheid en gevoelens voor een blog over emoties en het leren aandacht te schenken aan onze gevoelens bij het herstel van verslaving, met in de linkerbenedenhoek een klein symbool van het wiel van Samsara dat het symbool van de Tao overlapt, als logo van Recovery Dharma Nijmegen.

“A bigger container”

Herstel vraagt dan ook vaak om het ontwikkelen van een liefdevolle, troostende, innerlijke ruimte – een groter emotioneel draagvlak. Zenlerares Charlotte Joko Beck noemde dit onze behoefte aan een ABC – een afkorting die staat voor ‘A Bigger Container’. Hoe meer ruimte we in onszelf creëren, hoe beter we onze emoties kunnen dragen: we vormen een soort ‘container’ in onszelf – noem het een ‘moederschoot’ – waarin we onze emoties kunnen leren ontvangen. Hoe zachter en warmer deze innerlijke ruimte, hoe beter we onze gevoelens kunnen benoemen, kunnen ontvangen en ze kunnen doorvoelen.

Bovendien leert onze beoefening ons nog iets bijzonders. Zelfs als ons dat in onze jeugd niet is geleerd – door emotioneel afwezige ouders, of juist door kwetsende primaire verzorgers. Wij kunnen nu – in dit moment – alsnog deze innerlijke ruimte en warmte voor onszelf ontwikkelen. We kunnen, ook al hebben we dat niet meegekregen van degenen die ons dit hadden moeten leren, onszelf leren onze gevoelens te benoemen.

Wij kunnen leren zelf onze eigen emoties te verzorgen. Zoals een liefdevolle, zachte, troostende moeder haar kind helpt de woorden te vinden voor verdriet, pijn, angst of voor blijdschap. Daarbij is het ook nodig om voorbij slechts de lichamelijke sensaties te gaan. Het is onvoldoende enkel te zeggen: “Ik ervaar een druk op de borst.” Of klinisch te constateren: “Ik voel een baksteen in de maag.” Het benoemen van de lichamelijke ervaring is een begin. Maar als dat alles is, dan vermijd je de ervaring alsnog. Je kijkt jezelf dan niet volledig aan.

Aanwezig zijn tot het je verplettert

Wees daarom bewust aanwezig. Bij de druk die je ervaart: benoem het en omhels het. Geef je er aan over. Luister naar de volledige sensatie. Misschien voel je dan plotseling de tranen over je wangen rollen en zeg je: ‘O, verdriet’. Probeer bij die steen in je maag te zitten. Misschien zie je daar op den duur voor je geestesoog een klein, weerloos kind verschijnen. Druk het kind tegen je aan als de Innerlijke Moeder die je in je hebt en voel je hart openen. Misschien dringt het tot je door: ‘O, schaamte. Ach, lieve schaamte, ik ben er.’

Benoem het gevoel zoals het zich ook maar laat benoemen. Soms merk je daarbij echter dat het gevoel groter wordt. Alsof het je verplettert. Ook dat hoort erbij. Blijf erbij. Laat het toe. Laat het je maar verpletteren. Wees aanwezig bij de verplettering, bij de onverdraaglijkheid van het gevoel. Uiteindelijk zal het veranderen. Waarom zal het veranderen? Omdat de geest nu eenmaal beweegt. De geest produceert emoties en gedachten en dat proces blijft nooit stilstaan.

Wat je afwijst, wordt groter!

Emoties die dus blijvend lijken en als het ware ‘blijven plakken’, of zelfs groter worden in onze beleving, vertellen ons dan ook iets belangrijks. Ze doen namelijk niet wat ze van nature wel doen: veranderen, oplossen, transformeren. Het grootste probleem met emoties die blijven, is dan ook dat we ons er eigenlijk tegen verzetten.

We zeggen misschien wel: ‘Eenzaam, ik voel me eenzaam’. Maar eigenlijk zeggen we: ‘Eenzaamheid, ik wil je niet, je doet me pijn.’ We zijn dan eigenlijk bezig met een trucje. We zeggen wel: ‘Ik zie je: Pijn.’ Maar onderliggend zeggen we eigenlijk: “Ik troost je misschien. Maar niet omdat je er bent. Maar zodat je weggaat. Want ik wil je niet. Ik wil eigenlijk helemaal niet dat je er bent.’

Hier ligt dan ook vaak het fundamentele misverstand. Heel vaak oefenen we wel, maar we oefenen, met als doel dat de ervaring weggaat. We verzorgen de pijn wel, maar met de onderliggende hoop dat de pijn weggaat. We zeggen dat het er mag zijn, maar eigenlijk vertellen we de ervaring dat deze weg moet. Ons lichaam weet dit. En ons Innerlijke Kind weet het net zo goed.

Onze geest laat zich niet misleiden. En hoe meer we ons in ons hart verzetten tegen wat we voelen? Hoe groter het wordt. En hoe meer aanwezig het zal zijn. Dat is de onrust. Hier ontstaat op den duur de steeds groter wordende ‘zucht’, de allesoverheersende drang – de destructieve dorst, de tanha – die aanzet tot ons middelengebruik of het destructieve gedrag dat we kennen als onze verslaving.

Kun je aanwezig zijn bij wat zich aandient?

Wat dan eigenlijk de weg naar buiten is, is de onderliggende laag van afkeer van de pijn, het lijden, de knellende emotie alsnog te omhelzen en open te ontmoeten. Te ontmoeten, zonder oordeel en met erkenning dat ook de afkeer onderdeel is van de ervaring. Uiteindelijk kunnen we zo leren om ook onze afkeer te omhelzen in onze ‘bigger container’. Ook de innerlijke afwijzing kunnen we dan in onze armen nemen en troosten met warme aandacht. Ook het ‘niet willen’, kunnen we leren te ontvangen met liefde, en als een innerlijke moeder op de metaforische ‘moederschoot’ van aandacht en compassie nemen.

De hele uitnodiging van onze beoefening is daarbij: kun je volledig aanwezig zijn bij alles wat zich aandient?

Dat betekent: Kun je de vreugde toelaten en kun je met net zoveel aandacht verdragen dat de vreugde weer verdwijnt? Kun je met zachtheid de boosheid in jezelf ontvangen en er net zo lang bij aanwezig zijn als het aanwezig wil zijn? Niet zodat het verandert of weggaat. Maar enkel omdat het aanwezig is? Kun je met liefde en warmte naar je eigen schaamte, naar je eigen angst, naar je eigen obsessie, verlangen en verdriet kijken?

Uiteindelijk begint daar, in die warme blik van troost voor wat we afwijzen, ons herstel. Het is zoals de soefimysticus en Perzische dichter Rumi zegt: “Behandel iedere gast met respect.” En als afkeer dan de gast blijkt te zijn, of het verlangen, of de onrust, kortom: dat wat we niet willen? Respecteer dan ook deze gast. Welke emotie zich ook aandient – verdriet, jaloezie, geluk, boosheid, angst – verwelkom haar met een open hart. Herken het gevoel. Eer haar aanwezigheid door het te benoemen. En zeg dan:

“Ook dit. Ja, ook dit. Wees welkom, je mag er zijn. Ik ben er voor je.”

Weergave van De Herberg, een gedicht van Rumi bij blog over emoties en leren voelen bij Recovery Dharma Nijmegen.