Over de evenwichtige inspanning in het werken aan herstel van verslaving
We weten het allemaal: werken aan herstel van verslaving is een diepgaand, persoonlijk proces. Ieder van ons krijgt te maken met eigen tegenslagen en hindernissen op ons pad van herstel. Dat het proces persoonlijk is, betekent ook dat niemand anders onze eigen drempels kan overwinnen. Niemand kan het herstel voor ons doen. Het is een individueel pad. Ieder van ons zal het werk zelf moeten verrichten.
Tegelijkertijd geldt: we hoeven het niet alleen te doen. Hier, samen in deze groep, kunnen we onze ervaringen delen. Onderdeel van onze beoefening is te leren luisteren naar ieders verhaal. In dat delen ontstaat herkenning en soms inzicht. De ervaring van een ander kan onze eigen ervaring in een nieuw perspectief plaatsen. We leren dat we anders kunnen kijken naar onze eigen ervaring. Soms leren we ook hoe we andere keuzes kunnen maken. Of iets wat iemand deelt inspireert ons om iets nieuws te proberen op ons eigen pad.
De uiteindelijke waarheid onder alles: iedereen worstelt
Het proces van herstel is individueel, maar hoeft niet eenzaam te zijn. We zijn verbonden in onze worstelingen en in onze pijn. Dat is ook waarom meetings zo belangrijk zijn. Of het nu een 12-stappenmeeting is of een Recovery Dharma-meeting: ze maken onze gedeelde menselijkheid zichtbaar. Een van de grootste leugens die ons ooit is verteld, is dat anderen geen enkel probleem zouden hebben met de vraag hoe te leven. Ieder van ons worstelt, op zijn eigen wijze en in meer of mindere mate, met het leven.
Dat is de uiteindelijke waarheid onder alles: Dukkha is universeel. Een vergeten inzicht vanuit de diepere mythologie van het boeddhisme is uiteindelijk: we zijn ontstaan uit dukkha en we zijn daarin niet alleen. Hoe onze ervaringen zich voor ieder van ons openbaren, dat is per persoon uniek en individueel. Maar het feit dat we worstelen – hoe persoonlijk dit ook voelt – is universeel. Dit in te zien is een gezond onderdeel van herstel.
De zuivere inspanning bij herstel
Een ander belangrijk element in herstel is het principe van evenwicht. Het vinden van innerlijke balans – tussen inspanning en rust, structuur en flexibiliteit, zelfzorg en verbinding – maakt vaak het verschil tussen stabiliteit en ontregeling. In het kader van balans is het daarom ook belangrijk om stil te staan bij de beoefening van de Zuivere Inspanning, als onderdeel van het Achtvoudige Pad. Naast de groepen van Wijsheid en Ethiek, wordt het Achtvoudig Pad gevormd door de Concentratiegroep, met daarin uiteraard de elementen van Mindfulness, ofwel de Aandacht (Sati), en de Concentratie (Samadhi).
Deze twee elementen – Aandacht en Concentratie – zijn het meest bekend binnen meditatie en herstel. We willen allemaal leren onze aandacht te richten en ons zo te concentreren dat we het verlangen en het lijden van craving kunnen doorzien en verminderen. Maar wat vaak minder aandacht krijgt, is dat deze concentratiegroep uit drie elementen bestaat. Naast aandacht en concentratie is er ook inspanning: de Zuivere Inspanning (Samma Vayama).
Deze Zuivere Inspanning verbindt Aandacht en Concentratie met de beoefening van Wijsheid (Zuiver Inzicht en Compassie) en Ethiek. Het vormt de schakel tussen meditatie en het dagelijks leven. De kwaliteit van onze inspanning bepaalt uiteindelijk hoe onze beoefening doorwerkt in hoe we handelen.
Waarom een juiste balans essentieel is in herstel
Dit maakt direct duidelijk waarom inzicht in jouw persoonlijke invulling van de Zuivere Inspanning zo belangrijk is. Herstel draait uiteindelijk om balans. Naast aandacht en concentratie is het cruciaal om in contact te blijven met het leven zelf. Herstel is een marathon, geen sprint. Het vraagt om veerkracht en flexibiliteit. Rigiditeit breekt uiteindelijk onder de druk van het leven en kan het herstel juist ondermijnen.
Te veel inzet kan bijvoorbeeld leiden tot uitputting. Je raakt geïrriteerd, gaat oordelen in plaats van handelen vanuit compassie. Concentratie kan omslaan in obsessie, waardoor je de verbinding met jezelf en anderen verliest. Terwijl meditatie juist bedoeld is om inzicht te krijgen in hoe onze innerlijke processen samenhangen. Niet om los te koppelen van het leven, maar juist om flexibel te leren omgaan met aandacht en intentie. Meditatie draait om het leren om met zachte flexibiliteit en een vriendelijke vorm van gefocuste intentie onze aandacht te richten. Zodat we bewust kunnen kiezen voor dat wat voedend is in ons leven: vreugde, gelijkmoedigheid, compassie en vriendelijkheid.
Niet ‘juist’ of ‘perfect’, maar voedend
Als we het hebben over het eerste deel van de beoefening van Zuivere Inspanning, namelijk de Zuiverheid, dan is het goed om je realiseren dat ook het idee van ‘zuiverheid’ controversieel kan zijn. Oorspronkelijk staat er voor ‘zuiverheid’ eigen ‘Samma’. Het woord ‘samma’, dat uit het Pali komt, wordt algemeen vaak vertaald als ‘wijs’, ‘juist’ of ‘perfect’. Wij kiezen in onze vertaling in het Nederlands echter bewust voor ‘Zuiver’. Die keuze weerspiegelt een belangrijk inzicht: in onze verslaving handelden we vaak onvaardig, omdat onze waarneming van onze ervaring en van de wereld vertroebeld, en daardoor onzuiver was.
Tegelijk kan ook dit begrip van zuiverheid nog steeds verwarring oproepen, als we het hebben over balans en evenwicht. De veronderstelling lijkt op deze manier namelijk te zijn dat er zoiets bestaat als een ‘algemene’, of ‘universele’ balans: een ‘perfect’ evenwicht. Maar het hele idee waarmee we begonnen is juist: het pad van herstel – en dus ook onze beoefening – is een individueel pad. De zuiverheid in de balans is bij uitstek juist NIET universeel of algemeen van aard: de vorm van het evenwicht is uniek voor ieder mens.
In de onderliggende kern is de betekenis van Samma dan ook niet zuiver, noch perfect of juist. De meest nabijliggende, kernachtige en onderliggende betekenis van Samma is eigenlijk ‘voedend’: wat is het meest voedend? Wat helpt je te groeien? Welke voedende ingrediënten – ofwel, welke helpende elementen – heb je voor jouw unieke balans en evenwicht nodig om te kunnen groeien en te volharden in jouw weg van herstel, in dit moment, in deze situatie? Samma Vayama draait dus als beoefening om de vraag: Wat is, in jouw individuele situatie, in dit moment, hier-en-nu, het meest voedend?
Wat is het voedende evenwicht in jouw leven?
De kernvraag wordt dan: welke inspanning ondersteunt jouw herstel het meest? Wat helpt jou om aandacht, compassie en handelen met elkaar te verbinden? Soms betekent dat juist gas terugnemen. Minder controleren, minder forceren. En in plaats daarvan ruimte maken voor de rommeligheid van het leven. Herstel – net als het leven zelf – is niet strak of perfect. Het is onvoorspelbaar en soms chaotisch. Vooruitgang zit vaak in het ontwikkelen van zelfcompassie. En zelfcompassie betekent vaak juist accepteren dat er momenten zijn waarop dingen niet lukken. Door die momenten onder ogen te zien met aandacht en mildheid, ontstaat groei.
Een voorbeeld hiervan zien we in de film Folktales (2025). De film laat zien hoe jongeren leren te overleven in de Noorse sneeuw, onder andere door met sledehonden te reizen. Eén van hen blijft voortdurend vallen. Het lukt hem niet om de slee en de honden onder controle te houden. Gefrustreerd en uitgeput blijft hij op een gegeven moment in de sneeuw zitten. Een mentor komt naast hem staan en zegt tegen de jongen:
“Het is oké om te vallen. We vallen allemaal. Kijk wat je nodig hebt om weer overeind te komen. Alles wat je nodig hebt, heb je al geleerd. Het zit in jou.”
Ze grijpt niet in, maar blijft aanwezig. Uiteindelijk staat de jongen weer op, herstelt de slee en het lukt hem zelf om de honden op de juiste wijze weer voor de slee te spannen. Hij vervolgt zijn weg. Even later rijdt de mentor naast hem en zegt:
“Goed zo. Onthoud: het gaat er niet om dat je niet valt. Iedereen valt. Het gaat erom dat je weer opstaat.”
Te beginnen en te volharden
Herstel draait uiteindelijk niet om perfectie. Het draait om het leven zelf, en dat is een proces van moed en compassie, waarbij balans het kompas vormt. Het is een persoonlijk pad, maar we hoeven het niet alleen te bewandelen. Door ervaringen te delen en naar elkaar te luisteren, ondersteunen we elkaar. Niet door elkaars pad over te nemen, maar door naast elkaar te blijven staan. Om met de woorden van Bhikkhu Bodhi te spreken – uiteindelijk gaat het erom dit in te zien:
“Bevrijding te vinden is de uiteindelijke vrucht van het Pad. Bevrijding zal ongetwijfeld tot bloei komen wanneer er gestaag en volhardend wordt geoefend. Er zijn slechts 2 voorwaarden om het uiteindelijke doel te bereiken. Ten eerste: te beginnen. En ten tweede: te volharden. Als aan deze twee voorwaarden zal zijn voldaan, lijdt het geen enkele twijfel dat het doel bereikt zal worden.”
