Over de vier fundamenten van het Huis van Aandacht in herstel van verslaving
“Only a deep attention to the whole of our life can bring us the capacity to love well and live freely.”
— Jack Kornfield
De 4 fundamenten van Zuivere Aandacht in ons herstel
De Boeddha wist dat alle mensen op de een of andere manier worstelen met begeerte: het sterke, soms verblindende verlangen om onze gedachten, gevoelens en situatie te veranderen. Wie met verslaving worstelt, heeft zichzelf misschien wel meer aangeleerd om die verandering met externe middelen of met destructief gedrag proberen te bereiken. Maar de onderliggende begeerte – de destructieve dorst, de tanha – is hetzelfde.
In ons herstel beseffen we nu dat ons gedrag altijd tijdelijk en tegelijk eindeloos was: de werkelijke verandering vond nooit buiten ons plaats en was nooit blijvend. Met ons middel of gedrag duwden we de ervaring van dukkha – het lijden, ongemak en de ontevredenheid – slechts voor een moment voor ons uit. Om dan weer dezelfde pijn te ervaren. Zo herhaalden we onszelf op dwangmatige wijze. Net zolang tot de pijn ons uiteindelijk volledig dreigde te verslinden. Dukkha bleef bestaan en dreef ons tot wanhoop.
Ariya Atthangika Magga: Het Nobel Achtvoudig Pad
De Boeddha sprak in zijn tijd misschien niet specifiek over de vorm van verslaving zoals wij die zelf kennen. Maar hij begreep de obsessieve aard van de menselijke geest ten diepste: hij kende onze gehechtheid aan genot en onze afkeer van pijn. Hij begreep tot welke uitersten we kunnen gaan om na te jagen wat we willen voelen en te vluchten voor wat we vrezen. En hij vond daarvoor een oplossing en noemde dit het Nobel Achtvoudig Pad, Ariya Atthangika Magga, kortweg: Magga.
Magga bestaat daarbij uit drie groepen: ethiek, wijsheid en concentratie. Als we willen dat ons handelen – wat we in de wereld zetten met onze daden – ‘vaardig’ is (dat wil zeggen: dat het zo min mogelijk schadelijke gevolgen in ons leven heeft of/of bijdraagt aan een staat van een innerlijke rust). Dan is het noodzakelijk dat de ethiek onder ons handelen wordt geflankeerd door wijsheid (Panna) en door concentratie (Samadhi). Zo kunnen we minder schadelijke gevolgen veroorzaken en minder verlangen en begeerte in onze geest oproepen – en dus minder lijden ervaren door onze verslaving. Of, positiever geformuleerd: een steeds stabielere vorm van herstel ervaren.
Om ons handelen daadwerkelijk met wijsheid en concentratie te verbinden, is een grote mate van aandacht nodig. Aandacht – bewust aanwezig zijn bij wat er gebeurt in onze geest, ons lichaam, ons hart en onze wereld – staat daarom centraal in de beoefening van het Achtvoudige Pad. Ze is doorvlochten in elk element van het Pad: van Zuiver Inzicht tot Zuiver Spreken en van Zuivere Inspanning tot Zuivere Intentie. Bewuste Aandacht, of Sati, vormt daarmee een kernoefening voor de bewandeling van het Pad.
Sati: liever geen ‘mindfulness’, maar ‘Bewuste Aandacht’
Met Sati – Bewuste Aandacht – leren we aanwezig te zijn bij de dingen zoals ze zijn, met compassie en zonder oordeel. In het Westen is dit vaak vertaald als ‘mindfulness’ en verbonden geraakt aan cognitie, ontspanning en stressreductie. Maar Zuivere Aandacht draait daar niet om. Ze draait om opmerkzame, bewuste aandacht. Het kan natuurlijk wel gebeuren dat gerichte aandacht ontspanning brengt.
Dat is mooi, maar het is goed om onszelf te realiseren dat dit een bijeffect is en geen doel op zich. Zodra we ontspanning als doel zien, kan de verwachting omslaan in verlangen. Onbewust beginnen we te denken: “Mindfulness brengt me ontspanning”. En wanneer dat niet gebeurt, raken we ontevreden, gefrustreerd en misschien zelfs ontmoedigd. Dat ligt dan niet aan de oefening van Sati, maar aan het feit dat we iets anders proberen te bereiken dan waar Sati om draait.
Sati is Bewuste Aandacht: bewust worden van wat aanwezig is in elk detail, dit op te merken en het laten voorbijgaan. Door aandacht kunnen we bijvoorbeeld juist ontdekken hoe gespannen we eigenlijk zijn, hoeveel angst er onder onze adem schuilt of hoeveel (en waar in ons lichaam) we stress vasthouden. Niets daarvan hoeft weg. We hoeven niets te fixen of op te lossen.
Aandacht vraagt ons slechts bewust te zijn en te onderzoeken, zonder de reactiviteit en het grijpen naar controle die juist tot lijden kunnen leiden. We leren zo om aandacht te houden voor wat er gebeurt, zonder te hoeven reageren, oordelen of ontkennen. Aandacht draait om de erkenning dát iets gebeurt. En ook onze oordelen daar weer over kunnen we met aandacht observeren.
Bij Recovery Dharma Nijmegen begrijpen we dat verslaving ons verhinderde om op deze manier aanwezig te zijn. Vaak was dit immers juist het hele punt: we gebruikten middelen en gedrag om gevoelens en bewustwording te vermijden, omdat aanwezig zijn te pijnlijk was. Maar door pijn te vermijden, creëerden we vaak meer lijden. In herstel maken we nu een andere keuze: we leren bij ons ongemak te blijven in plaats van het weg te duwen of te verdoven.
Vier fundamenten voor het ‘huis’ van Aandacht
We kunnen aanwezig zijn bij de ervaring, zonder de ervaring zelf te worden. In plaats van onze reacties blindelings te volgen, stelt Bewuste Aandacht ons in staat pijnlijke ervaringen en onze reacties daarop met een open hart te ontvangen. We onderzoeken wat er gebeurt zonder het te ontkennen, onderdrukken of te ontvluchten. Belangrijk om daarbij te onthouden is dat het niet gaat om denken of cognitie. Er hoeft niets begrepen te worden.
Aandacht is geen vastgrijpen of analyseren. Het gaat niet om denken, maar om leren waar te nemen en te observeren, zonder oordeel en met warme compassie en zachte vriendelijkheid. De beoefening van Zuivere Aandacht is daarbij gebaseerd op vier fundamenten. Je kunt Sati zien als een ‘huis’ waar we steeds naar kunnen terugkeren, gebouwd op vier pilaren. Het eerste fundament is bewustwording van, en aandacht voor, onze ademhaling en onze lichamelijke sensaties.
Gevoelstonen (vedana): liever niet neutraal
Het tweede fundament is bewustwording van gevoelens en gevoelstonen. De basisgevoelstonen die we met aandacht kunnen waarnemen, worden in het boeddhisme vedana genoemd: prettig, onprettig en ‘onprettig-noch-prettig’ (of ambivalent). Prettig en onprettig herkennen we vaak gemakkelijk. Maar ambivalentie vinden we lastiger. Soms weten we echter niet goed hoe iets voelt. Ook dan gaat het niet om begrijpen of analyseren, maar om voelen. En wat we voelen is soms onbestemd of ambivalent: we weten het dan niet.
Het vrije stromen van de adem is bijvoorbeeld nooit ‘neutraal’: probeer je maar eens voor te stellen hoe het is als iemand je de adem beneemt. Of het nu in positieve zin (bijvoorbeeld een enorme aantrekkingskracht) of in negatieve zin is (iemand legt zijn handen rond je nek): er is een prettigheid of een (uitermate) onprettigheid in de adem. Wanneer we echter geen duidelijke gevoelswaarde aan de adem geven, dan kunnen we de adem wel beginnen te ervaren als onverschillig, ofwel: als ambivalent.
Adukkhamasukka, staat er daarvoor in de originele boeddhistische teksten: ‘onprettig-noch-prettig’. “Alsof de adem niet uitmaakt.” Maar dat is geen neutraliteit: dat is onwetendheid. Het is het ‘niet-weten’ of de ‘ambivalentie’. Kortom: het tweede fundament bestaat uit bewustzijn van de gevoelstonen: prettig, onprettig of (onbestemd, ambivalent, ‘niet-weten’) ‘onprettig-noch-prettig’.
Het derde fundament is bewustzijn van de staat van onze geest. We worden opmerkzaam op vormen van verlangen, lichamelijke of geestelijke afkeer, haat en de eerder genoemde onrust of verwarring. Het vierde fundament is bewustzijn van mentale fenomenen. We worden ons bewust van gedachten en van de mentale hindernissen die ons van volledige aandacht kunnen afhouden: lichamelijk verlangen, afkeer, slaperigheid, zorgen en innerlijke twijfel. Deze hindernissen hoeven daarbij niet weg, we kunnen ze simpelweg waarnemen. En we kunnen gedachten toelaten en voorbij laten stromen, zonder eraan vast te houden of er een verhaal omheen te maken.
Bewuste Aandacht en ons herstel
Met Sati kunnen we leren waarnemen dat anicca – impermanentie, of vergankelijkheid – en anatta – geen-zelf, of in moderne psychologische terminologie: het ‘zelf-als-context’ – in de geest plaatsvinden. Gedachten komen en gaan. Ons ‘zelf’ ligt niet vast, maar is veel vloeibaarder dan we denken of geloven en blijkt veel meer een samengesteld verhaal binnen een bepaalde context. We leren dat elke ervaring voorbijgaat wanneer we haar laten gaan. De oefening van Zuivere Aandacht omvat deze vier fundamenten die aan elkaar verbonden zijn en zo de basis voor het ‘huis’ vormen waarop we onze concentratie bouwen en waarmee we het Achtvoudige Pad vervullen.
Lichaam, adem, vedana (gevoelstonen), de staat van de geest en onze gedachten geven vorm aan ons handelen. Hoe vaardiger we aanwezig kunnen zijn bij wat er gebeurt, hoe meer we ons handelen met wijsheid – met inzicht en intentie – kunnen vormgeven. Zo richten we minder schade aan in ons leven en veroorzaken we minder onrust en verwarring in de geest.
Zuivere Aandacht maakt het mogelijk dat we minder verlangen om onze gedachten, gevoelens en situatie te veranderen: het stelt ons in staat om eenvoudig aanwezig te zijn – met compassie en vriendelijkheid – bij wat plaatsvindt in de geest. Daarmee raken we minder geneigd om te vluchten voor of ons te verzetten tegen ervaringen, of deze te dempen of deze proberen te negeren met onze verslaving. Het oefenen in Bewuste Aandacht – de hele oefening van Sati – vormt daarmee één van de wezenlijke fundamenten van ons herstel.
